Նիկա Ասատրյան

Դասի հղումը

Հայաստանի Հանրապետության ջրագրությունը

Մասշտաբ’ 1:2 000 000

Պատասխանել հարցերին

1.Գնահատել ՀՀ ջրային հաշվեկշիռը։

Հայաստանը ջրային պաշարներով սահմանափակ երկիր է․ տեղումները քիչ են, գետերի մեծ մասը փոքր ջրածավալ ունեն։

2.Որո՞նք են ՀՀ գետերի հիմնական հաշվեկշիռը։

Արևադարձ–ձնհալային սնումը, տեղումներ, ստորգետնյա աղբյուրներ։

3 Ի՞նչ տարբերություն կան Կուր և Արաքսի համակարգերին պատկանող գետերի սնման պայմանների ու դրանց հոսքի ռեժիմների միջև։

Արաքսի համակարգի գետերը սնվում են հիմնականում ձնով և անձրևով, գարնանը լիահոսք իսկ ամռանը նվազում, ավելի լեռնային, արագահոս։

Կուրի համակարգի գետերը ավելի շատ անձրևային և ստորգետնյա սնմամբ, լիահոսքը տարածված է գարուն–աշուն ժամանակ և հոսքը համեմատաբար կայուն է և ավելի մեղմ։

Դաս ՀՀ կլիմայի ընդհանուր բնութագիրը

Դաս 12 հղումը

ՀՀ կլիմայի վերընթաց գոտիականությունը

Դաս 13 հղումը

Պատասխանել հարցերին

1.Նշե’լ ՀՀ կլիմայագոյացնող գործոնները։

Արեգակի ճառագայթում, բարձր ու բարդ ռելիեֆ, լայնածով ու փոքրջրայ միջերկրածովյան տեղաբաշխում, Ատլանտյան, Արաբական, Արքտիկական օդային զանգեր, ծովից հեռավորություն։

2.Նշել մեր տարածքում ջերմության և խոնավության տեղաբաշխման հիմնական օրինաչափությունները։

Ջերմություն նվազում է բարձրության աճով, խոնավությունը ամփոփվում է լեռների քամեհար բարձունքներին, իսկ գոգավորություններում քիչ է, ավելի տաք է ցածրադիր ու փակ հովիտներում, ավելի սառը լեռնաշղթաներում։

3.Ինչու՞ են ՀՀ ներքին գոգավորություններում ավելի քիչ տեղումներ ստանում, քան եզրանյին լեռնաշղթաները։

Լեռները կտրում են խոնավ օդային զանգերը, և խոնավությունը թափվում է քամեհար լանջերին, իսկ գոգավորությունները ընկնում են ստվերում ստանում են քիչ տեղումներ։

4.Քանի՞ վերընթաց գոտի գիտենք ՀՀ_ում։

ՀՀ–ում ընդունված է 5 վերընթաց կլիմայական գոտի։

Դաս 9 Երկրաբանական կառուցվածքը Օգտակար հանածոները

Դասի հղումը

ՀՀ Երկրաբանական քարտեզ

ՀՀ օգտակար հանածոնեը

Պատասխանել հարցերին

1.Ի՞նչ գործոնների ազդեցությամբ է ձևավորվել մեր հանրապետության ներկայիս մակերևույթը։

Տեկտոնական շարժումներ, հրաբխային գործունեություն, արտաքին քայքայում, հողազանգվածների տեղաշարժ, գետերի աշխատանքի ազդեցություն։

2. Ինչո՞վ է բացատրվում մեր տարածքի օգտակար հանածոների բազմազանությունը։

Տարածքը գտնվում է ակտիվ տեկտոնական գոտում, հրաբխային և սեյսմիկ պրոցեսների բազմազանություն, տարբեր երկրաբանական ժամանակաշրջանների շերտերի առկայություն։

3.Նշել մետաղային և ոչ մետաղային օգտակար հանքատեսակների օրինակներ։

Մետաղային — պղինձ, մոլիբդեն, երկաթ, ոսկի, արծաթ
Ոչ մետաղային — ճենապակի մետաղահող, քարաղ, բազալտ, տուֆ, ածուխ, ապատիտ

4.Նշել օգտակար հանածոների նշանավոր հանքավայրեր։

Քաջարան, Ագարակ, Սոթք, Արծվանիկ, Արզնի, Ջերմուկ, Արմավիր, Աշտարակ։

ՀՀ աշխարհագրական դիրքը

Դասի հղումը’ https://online.fliphtml5.com/fumf/cmlv/#p=28

Պատասխանել հարցերին

1.ՀՀ_ը տարածքի մեծությամբ և բնակչության թվով ինչպիսի՞ դիրք է գրավում աշխարհի պետությունների շարքում ։

ՀՀ-ն տարածքով փոքր պետությունների շարքում, մոտավոր 140–150-րդ տեղերում, բնակչությամբ նույնպես փոքր երկրների շարքում, մոտավոր 130–140-րդ տեղերում։

2.Թվարկե’լ և գնահատե’լ ՀՀ ՏԱԴ_ի և ՔԱԴ’ մեզ համր նպաստավոր կամ ոչ նպաստավոր հատկանիշները:

Նպաստավոր հատկանիշներն, փոքր տարածք, մարզերի միջև կապերը մոտ են, Երևանը որպես կենտրոն զարգացած է, շակութային և բնական պայմանների բազմազանություն։

Ոչ նպաստավոր հատկանիշներն, տարածքի փոքրություն սահմանափակ ռեսուրսներ, բնակչության անհավասար բաշխում Երևանում խտություն, մարզերում նվազում, անբավարար տրանսպորտային կապեր որոշ մարզերում, լեռնային ռելիեֆ դժվարացնում է կապերն ու տնտեսությունը։

3 Ի՞նչ հանգամանքների դեպքում ՀՀ ՏԱԴ-ի ոչ նպաստավոր հատկանիշները կարող են դառնալ նպաստավոր։

Եթե սահմանները բացվեն և հարևանների հետ լինեն նորմալ տնտեսական հարաբերություններում, տրանսպորտային ուղիները վերականգնվեն, տարածաշրջանային համագործակցությունը զարգանա, և Հայաստանը օգտագործի իր միջին դիրքը առևտրի, լոգիստիկայի, էներգետիկ նախագծերի համար։

Դաս 8 Վարչատարածքային կառուցվածքը և տարածքային կառուցվածքը

Դասի հղումը’ https://online.fliphtml5.com/fumf/cmlv/#p=31

Պատասխանել հարցերին

1.Ինչու՞ է պետական տարածքը բաժանում վարչատարածքային միավորների։

Որպեսզի կառավարումը լինի ավելի հեշտ, արդյունավետ և հասանելի բնակչությանը։

2. ՀՀ-ն վարչատարածքային բաժանումն ինչպիսի՞ փոփոխությունն եր է կրել։

ՀՀ–ն նախկինում ուներ շրջաններ, իսկ 1995-ից անցավ 10 մարզի և Երևան համակարգին։

3.Տարածքի ի՞նչ հատկանիշներ են հաշվի առնում պետության վարչատարածքային բաժանում կատարելիս։

Բնակչության թիվը, տեղանքի ռելիեֆը, տնտեսական կապերը, տրանսպորտային հասանելիությունը, պատմամշակութային առանձնահատկությունները։

Դասարանում դաս 3

Հայկական լեռնաշխարհի ռելիեֆը

Գրքից‘ https://www.docdroid.net/NYMvFuQ/relief-pdf

Առաջադրանքներ

1. Լեռնակազմական ո՞ր գործընթացներն են ձևավորել հայկական լեռնաշխարհի մակերևույթը։
   • Ալպյան օղակի լեռնակազմական շարժումները և հրաբխային գործունեությունը։
2. Թվարկե’լ Հայկական լեռնաշխարհի եզրային լեռնային համակարգը։
   • Փոքր Կովկաս, թավրոսի լեռներ, իրանական բարձրավանդակի լեռներ
3. Ի՞նչ մասերից է կազմված հայկական հրաբխային բարձրավանդակը։
   • Լավային բարձրավանդակներ, հրաբխային գագաթներ, բազալտային սարավանդներ ու լեռնաապարաններ։
4. Նշե’ք օգտակար հանածոների նշանավոր հանքավայրեր։
   • Կապանի, Ագարակի, Քաջարանի պղինձ-մոլիբդենային հանքեր, Արարատի ոսկու հանք, Արզնու, Ջերմուկի, Բյուրականի հանքային ջրեր, Աբովյանի գազի հորը։

Լրացուցիչ նյութ

Գրքի հղումը

Դասարանում
Հայաստանն աշխարհի քարտեզում։ Սահմանները։ Աշխարհագրական դիրքը

Առաջադրանքներ
1.Երբ հայ ժողովուրդը զրկված է եղել անկախ պետականությունից, ի՞նչ է կոչվել հայկական լեռնաշխարհը։

Երբ հայ ժողովուրդը չի ունեցել անկախ պետականություն, հայկական լեռնաշխարհը կոչվել է Արևելյան Անատոլիա:

2.Բացել ՏԱԴ և ՔԱԴ հապավումը։

ՏԱԴ — Տնտեսաաշխարհագրական շրջանների Աշխարհացույց Դասակարգում
ՔԱԴ — Քաղաքաաշխարհագրական Դասակարգում

3.Նշել հայկական լեռնաշխարհի բնական պայմանների առանձնահատկություններից մի քանիսը։

Բարձր լեռնային տարածք, շատ երկրաշարժային գոտի, հրաբուխներ, կլիմայի մեծ բազմազանություն, շատ գետեր ու լճեր։

Լրացուցիչ նյութ

Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման՝
Թեմա 1․«Մարդու իրավունքներ» հասկացությունը։Մարդու իրավունքների սերունդները․
ա/ «Մարդու իրավունքներ» հասկացությունը
բ/ Մարդու իրավունքների սերունդները /էլեկտրոնային դասագիրք՝ էջ 102-108, նաև այլ աղբյուրներ/․

Առաջադրանք
1․ Սահմանե՛ք «մարդու իրավունքներ» հասկացությունը։ Ինչու՞ են դրանք անհրաժեշտ․արտահայտե՛ք ձեր կարծիքը։

Մարդու իրավունքներ են այն հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները, որոնք ունի յուրաքանչյուր մարդ՝ պարզապես մարդ ծնված լինելու համար։ Ամեն մարդ ունի իր իրավունքները, որոնք խաղտել ուրիշ ոչ ոք չունի իրավունք։ Ինձ թվում է, որ մարդկանց իրավունքները անհրաժեշտ են որովհետև նրանք պաշտպանում են մեր անձնական տարածքը և կարծիքը։

2․ Ի՞նչ իրավական փաստաթղթեր գիտեք, որոնցում ամրագրված են մարդու իրավունքները։ Թվարկե՛ք դրանք /բլոգային աշխատանք/․

Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը։
Դա հիմնարար միջազգային փաստաթուղթ է, որը ճանաչում է մարդու հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները:

Եվրոպական մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանում։
Դա Եվրոպայի Խորհրդի անդամ պետությունների համար պարտադիր միջազգային փաստաթուղթ է, որը երաշխավորում է մարդու իրավունքների պաշտպանությունը:

Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը։
Սահմանում է քաղաքացիական ու քաղաքական իրավունքները, ինչպես օրինակ՝ ազատ արտահայտվելու, հավասարության, ընտրելու իրավունք և այլն:

Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը։
Կարգավորում է մարդու սոցիալական իրավունքները՝ կրթություն, առողջապահություն, աշխատանք և այլն:

Էներգետիկ փոխանակություն։Գլիկոլիզ,Ավտոտրոֆ, հետերետրֆ օրգանիզմներ։Ֆոտոսինթեզ, 1 Քեմոսինթեզ։ Էջ 18-20:

Աշխատանք տան`

1. Որո՞նք  են ավտոտրոֆ օրգանիզմները։

A) Օրգանիզմներ, որոնք սնունդը ստանում են պատրաստ վիճակում
B) Օրգանիզմներ, որոնք չեն ունենում քլորոֆիլ
C) Օրգանիզմներ, որոնք սինթեզում են իրենց օրգանական նյութերը անօրգանականներից
D) Օրգանիզմներ, որոնք սնվում են այլ օրգանիզմներով

---

 2. Ո՞ր օրգանիզմն է հետերոտրոֆ։

A) Կանաչ բույս
B) Ցիանոբակտերիա
C) Սունկ
D) Որոշ բակտերիաներ

3. Ի՞նչ աղբյուր են օգտագործում ֆոտոավտոտրոֆ օրգանիզմները էներգիայի համար։

A) Քիմիական ռեակցիաներ
B) Արևի լույս
C) Օքսիգեն
D) Գլյուկոզ

 4. Քեմոավտոտրոֆ օրգանիզմները էներգիան ստանում են՝`

A) Արևի լույսից
B) Այլ օրգանիզմների օրգանական նյութերից
C) Անօրգանական նյութերի օքսիդացումից
D) Օքսիգենի ֆոտոլիզից

---

5. Ի՞նչ հատկանիշ է բնորոշ միայն հետերոտրոֆ օրգանիզմներին։

A) Սինթեզում են օրգանական նյութեր անօրգանականներից
B) Օգտագործում են պատրաստ օրգանական նյութեր
C) Կատարում են ֆոտոսինթեզ
D) Օգտագործում են CO₂ որպես ածխածնի աղբյուր

1. Ի՞նչ մասնիկներ են անցնում մի մարմնի մակերևույթից մյուսին շփման միջոցով էլեկտրականացման ժամանակ: (0,5 միավոր)
   1) էլեկտրոններ
   2) պրոտոններ
   3) ատոմներ
   4) իոններ
2. Ո՞րն է լիցքի միավորը: (0,5 միավոր)
   1) նյուտոն
   2) կուլոն
   3) կիլոգրամ
   4) պասկալ
3. Ի՞նչ կառուցվածք ունի ատոմը։ (0,5 միավոր)
   1) կազմված է միջուկից, որի մեջ առկա են էլեկտրոններ
   2) կազմված է միջուկից, որի շուրջը պտտվում են էլեկտրոններ
   3) կազմված է էլեկտրոններից և բացասական լիցքավորված միջուկից
   4) կազմված է միայն դրական լիցքավորված մասնիկներից
4. Ի՞նչ նշանի լիցք ունի ատոմի միջուկը։ (0,5 միավոր)
   1) դրական
   2) բացասական
   3) դրական կամ բացասական
   4) ատոմի միջուկը լիցք չունի
5. Ի՞նչ մասնիկներից է կազմված ատոմի միջուկը ատոմի միջուկը ։ (0,5 միավոր)
   1) Էլեկտրոններից և նեյտրոններից
   2) Էլեկտրոններից և պրոտոններից
   3) պրոտոններից և նեյտրոններից
   4) էլեկտրոններից, պրոտոններից և նեյտրոններից
6. Ի՞նչ նշանի լիցք ունեն էլեկտրոնը և պրոտոնը։ (0,5 միավոր)
   1) էլեկտրոնը դրական, պրոտոնը բացասական
   2) էլեկտրոնը բացասական, պրոտոնը դրական
   3) երկուսն էլ դրական
   4) երկուսն էլ բացասական
7. Ատոմը կազմող մասնիկներից որի՞ զանգվածն է ամենափոքրը: (0,5 միավոր)
   1) պրոտոնի
   2) էլեկտրոնի
   3) նեյտրոնի
   4) միջուկի
8. Ի՞նչ է իոնը: (0,5 միավոր)
   1) ատոմ, որը կորցրել կամ որին միացել է մեկ կամ մի քանի էլեկտրոն
   2) ատոմ, որը կորցրել է մեկ կամ մի քանի նեյտրոն
   3) ատոմ, որը կորցրել է մեկ կամ մի քանի պրոտոն
   4) ատոմ, որի միջուկում պրոտոնների թիվը մեծ է նեյտրոնների թվից
9. Ո՞րն է էլեկտրական լիցքի պահպանման օրենքի ճիշտ ձևակերպումը։ (0,5 միավոր)
   1) Մարմնի էլեկտրական լիցքը պահպանվում է:
   2) Մարմինների դրական լիցքը հավասար է բացասական լիցքին:
   3) Փակ համակարգում տեղի ունեցող բոլոր պրոցեսներում համակարգի գումարային լիցքը պահպանվում է:
   4) Բոլոր պատասխանները ճիշտ են:
10. Հայտնի է, որ չեզոք ատոմը կազմված է 16 մասնիկներից, որոնցից 5-ը պրոտոններ են: Քանի՞ էլեկտրոն և քանի նեյտրոն է պարունակում այդ ատոմը: (1 միավոր)
    1) 5 էլեկտրոն, 6 նեյտրոն
    2) 6 էլեկտրոն, 5 նեյտրոն
    3) 11 էլեկտրոն, 5 նեյտրոն
    4) 5 էլեկտրոն, 11 նեյտրոն
11. + 4q և –2q լիցքերով միատեսակ մետաղե գնդերը հպեցին
    իրար և հետո հեռացրին իրարից: Ի՞նչ լիցք կունենա գնդերից յուրաքանչյուրը: (1 միավոր)

Բոլոր գնդերը կունենան մեկ ավել լիծք։

1. Ո՞րն է նախադասության ճիշտ շարունակությունը։ (0,5 միավոր)
   Էլեկտրական դաշտն ազդում է …
   1) միայն դրական լիցքի վրա:
   2) միայն բացասական լիցքի վրա:
   3) միայն շարժվող լիցքի վրա:
   4) կամայական լիցքի վրա:
2. Ինչպե՞ս կարելի է հայտնաբերել էլեկտրական դաշտի առկայությունը։ (0,5 միավոր)
   1) մեր զգայարաններով
   2) լիցքավորված մարմնի վրա նրա ազդեցությամբ
   3) ցանկացած մարմնի վրա նրա ազդեցությամբ
   4) երկու մարմինների փոխազդեցությամբ
3. Ո՞րն է նախադասության ճիշտ շարունակությունը։ (0,5 միավոր)
   Էլեկտրական հոսանքը …
   1) լիցքավորված մասնիկների ուղղորդված շարժումն է:
   2) լիցքավորված մասնիկների քաոսային շարժումն է:
   3) ատոմների և մոլեկուլների ուղղորդված շարժումն է:
   4) ատոմների և մոլեկուլների քաոսային շարժումն է:
4. Ո՞ր դեպքում միջավայրում կառաջանա էլեկտրական հոսանք։ (0,5 միավոր)
   1) Եթե միջավայրում առկա են ազատ լիցքակիրներ:
   2) Եթե միջավայրում առկա են էլեկտրոններ:
   3) Եթե միջավայրում առկա են ազատ լիցքակիրներ և էլեկտրական դաշտ:
   4) Եթե միջավայրում առկա է էլեկտրական դաշտ:
5. Ինչպե՞ս են մետաղում շարժվում էլեկտրոնները էլեկտրական դաշտի առկայությամբ։ (0,5 միավոր)
   1) Կատարում են անկանոն, քաոսային շարժում:
   2) Կատարում են ուղղորդված, կարգավորված շարժում:
   3) Անկանոն շարժման հետ մեկտեղ կատարում են ուղղորդված շարժում:
   4) Բոլոր պատասխանները ճիշտ են:

§6. ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ՀՈՍԱՆՔ

§7. ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ՀՈՍԱՆՔԻ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ: ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ՇՂԹԱ ԵՎ ԴՐԱ ԲԱՂԿԱՑՈՒՑԻՉ ՄԱՍԵՐԸ

Ամփոփում

1. Լիցքավորված մասնիկների ուղղորդված (կարգավորված) շարժումն անվա նում են էլեկտրական հոսանք:

2. Հոսանքի գոյության համար անհրաժեշտ է ազատ լիցքակիրների և էլեկտրա-կան դաշտի առկայություն:

3. Մետաղներում էլեկտրական հոսանքը պայմանավորված է ազատ էլեկտրոննե րի ուղղորդված շարժմամբ:

4. Որպես հոսանքի ուղղություն ընտրել են այն ուղղությունը, որով շարժվում են դրական լիցքավորված մասնիկները:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ո՞ր լիցքակիրներն են անվանում ազատ: Որոնք են ազատ լիցքակիրները` ա. մետաղներում, բ. էլեկտրոլիտներում։

Ազատ լիցքակիրներ են այն մասնիկները, որոնք կարող են ազատ շարժվել նյութի մեջ։ Մետաղներում էլեկտրոնները, էլեկտրոլիտներում իոնները։

2. Ի՞նչ է էլեկտրական հոսանքը:

Էլեկտրական հոսանքը լիցքակիր մասնիկների ուղղորդված շարժումն է։

3. Որո՞նք են էլեկտրական հոսանքի գոյության անհրաժեշտ պայմանները:

Ազատ լիցքակիրների առկայություն և արտաքին էլեկտրական դաշտ կամ լարում։

4. Ինչպե՞ս են որոշում էլեկտրական հոսանքի ուղղությունը:

Հոսանքի ուղղությունը համարվում է դրական լիցքերի շարժման ուղղությունը։

Ամփոփում

1. Հոսանքի աղբյուրը սարք է, որի միջոցով ապահովում են չընդհատվող էլեկտ-րական հոսանք:

2. Հոսանքի պարզագույն աղբյուր է գալվանական տարրը, որը քիմիական էներ-գիան փոխակերպում է էլեկտրականի:

3. Կուտակիչը (ակումուլյատոր) հոսանքի բազմակի օգտագործման գալվանա-կան աղբյուր է:

4. Էլեկտրական շղթան այն ուղին է, որով անցնում է էլեկտրական հոսանքը: Այն բաղկացած է հոսանքի աղբյուրից, սպառիչներից, դրանք միացնող հաղորդա լարերից, բանալուց, չափիչ և այլ սարքերից:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ է հոսանքի աղբյուրը:

Սարք է, որը հաղորդում է լիցքերին էներգիա և պահպանում լարումը շղթայում։

2. Ի՞նչ մասերից է կազմված պարզագույն գալվանական տարրը:

Երկու տարբեր մետաղներից և էլեկտրոլիտից։

3. Նկարագրե՛ք գալվանական տարրի աշխատանքը, երբ տարրի սեղմակներին հաղորդալարերով միացված է սպառիչ:

Տարրում տեղի են ունենում քիմիական ռեակցիաներ, որոնք առաջացնում են էլեկտրական հոսանք։ Էլեկտրոնները շարժվում են մետաղներից մեկից մյուսը և հոսում սպառիչով։

4. էներգիայի ի՞նչ փոխակերպումներ են տեղի ունենում գալվանական տարրում:

Քիմիական էներգիան փոխակերպվում է էլեկտրական էներգիայի։

5. Ի՞նչ է էլեկտրական կուտակիչը։

Կուտակիչը սարք է, որը կարող է կուտակել էլեկտրական էներգիա և այն նորից վերադարձնել շղթային։

6. Գալվանական տարրերի և կուտակիչների ի՞նչ կիրառություններ գիտեք

Հեռախոսներում, կոմպերում, մեքենաներում և այլն։

7. Ի՞նչ մասերից է բաղկացած պարզագույն էլեկտրական շղթան:

Հոսանքի աղբյուրից, հաղորդալարերից, սպառիչից և անջատիչից։

Դասագիրք