Մակբայ
Մակբայը ցույց է տալիս գործողության հատկանիշ և հատկանիշի հատկանիշ։
Պատասխանում են «ե՞րբ», «որտե՞ղ», «ինչու՞», «ինչպե՞ս» հարցերին։
Տեղի մակբայ — ցույց է տալիս գործողության կատարման տեղը։ Պատասխանում է ու՞ր, որտե՞ղ, որտեղի՞ց հարցերին։ Օր.` Նժույգի դեմ դիմաց ոստոստում էր մտրուկը։
Ժամանակի մակբայ — ցույց է տալիս գործողության կատարման ժամանակը։ Պատասխանում է ե՞րբ, երբվանի՞ց հարցերին։ Օր.` Նրանք գիշեր-ցերեկ աշխատում էին առաջադրանքը լիովին կատարելու համար։
Ձևի մակբայ — ցույց է տալիս գործողության կատարման ձևը։ Պատասխանում է ինչպե՞ս հարցին։ Կազմվում են -աբար, -ապես, -որեն, -ովին, -ովի, -ակի մակբայակերտ ածանցների օգնությամբ։ Օր.`Մեղմաբար փչում էր աշնան սառը քամին։
Չափ ու քանակի մակբայ — ցույց է տալիս գործողության կատարման չափն ու քանակը։ Պատասխանում է ինչքա՞ն, որքա՞ն, ի՞նչ չափ, ո՞ր չափ հարցերին։ Օր.` Նրանց ձայնը քիչ-քիչ մարեց։
Տեղի մակբայ: – ամենուր, ամենուրեք, այլուր, դռնեդուռ, սարեսար, քարեքար, պատեպատ, գյուղից գյուղ, քաղաքից քաղաք, երկրից երկիր, սարն ի վեր, պատն ի վար, դեմ դիմաց, դեմ հադիման, դեմ առ դեմ, դեմ ու դեմ և այլն:
Ժամանակի մակբայ: – հիմա, հետո, արդեն, վաղուց, էգուց, վաղը, միշտ, ընդմիշտ, հուր-հավիտյան, հավետ, հավերժ, հավիտյան, երբեք, երբեմն, առմիշտ, ժամանակ առ ժամանակ, ժամ առ ժամ, տարեցտարի, ամսեամիս, տակավին, շարունակ, դեռ և այլն:
Ձևի մակբայ: – կամաց, դանդաղ, հանգիստ, կամաց-կամաց, արագ, արագ-արագ, հերոսաբար, եղբայրաբար, քաջաբար, ինքնաբերաբար, մեղմորեն, կատաղորեն, լրջորեն, խենթորեն, շեշտակի, մասնակի, ուղղակի, թեթևակի, ընկերովի, հանովի, դնովի, տնովի, տեղովի, ազգովի իսկապես, կատարելապես, քաջապես, իրապես և այլն:
Չափ ու քանակի մակբայ: – շատ, քիչ, շատ-շատ, քիչ-քիչ, ամբողջովին, լիովին, մասամբ, լրիվ, փոքր-ինչ և այլն:
Կապ
Կապերն արտահայտում են հոլովական իմաստներ՝ կատարելով հոլովական վերջավորությունների դեր: Օրինակ՝ դրված է սեղանին ասելու փոխարեն կարող ենք ասել նաև՝ դրված է սեղանի վրա::
Կապեր են՝ առանց, դեպի, մինչև, հանուն, նախքան, չնայած, ըստ, հօգուտ,առթիվ, զատ, համար, հանդերձ, հանդեպ, մասին, միջև, մեջ, վրա, տակ, դիմաց, մասին, բացի․․․
Շաղկապ
Լեզվում կան բառեր, որոնք իրար են շաղկապում բառեր կամ
նախադասություններ։ Դրանք շաղկապներն են:
Ես նվեր ստացա գիրք և հեռախոս: Այստեղ և շաղկապը կապել է բառեր:
Արևը ծագեց, և երկինքը գունավորվեց: Այստեղ և շաղկապը կապել է նախադասություններ:
Շաղկապներ են՝ և, ու, բայց, իսկ, սակայն, էլ, այլ, նաև,
այլև, կամ, ապա, որ, որովհետև, քանզի, մինչև որ, եթե,
թեև, թեկուզ, թեպետ, որպեսզի, քանի որ և այլն։
Շաղկապները լինում են երկու տեսակ` համադասական և ստորադասական:
Համադասական կոչվում են այն շաղկապները, որոնք կապակցում են նախադասության համազոր անդամներ և համադաս նախադասություներ:
Հայերենի համադասական շաղկապերն` և, ու, բայց, իսկ, կամ, բայց և, սակայն, ուրեմն, մինչև իսկ, բայց և այնպես, և´… և՛, թե´…թե՛, կա´մ…կա՛մ, ո´չ…ո՛չ, ապա թե ոչ, ինչպես և:
Օրինակ` Արևն ու լուսինը երբեք իրար հետ դուրս չեն գալիս։ Ու շաղկապը կապել է բառեր։
Օրինակ` Նա մոտեցավ քրոջը ու քնքշորեն բռնեց նրա ձեռքը։ Ու շաղկապը կապել է նախադասություններ։
Համասադական բոլոր շաղկապներից առաջ դրվում է ստորակետ, բացի և, ու կամ շաղկապներից: Եվ, ու, կամ շաղկապներից առաջ դրվում է ստորակետ միայն այն դեպքում, երբ հաջորդ համադաս նախադասության ենթական փոխված է լինում:
Օրինակ` Լույսը բացվեց, և բոլորը տանից դուրս եկան։
Օրինակ` Ես քեզ կզանգեմ, կամ եղբայրս նամակ կգրի։
Ստորադասական կոչվում են այն շաղկապները, որոնք ստորադաս նախադասությունը շաղկապում են գերադաս նախադասությանը:
Հայերենի ստորադասական շաղկապներն են` որ, թե, եթե, որպեսզի, որովհետև, քանի որ, հենց որ, մինչև որ, մինչև, նախքան, երբ որ, թեև, թեպետ, թեկուզ, քանի դեռ, չնայած որ, մինչդեռ, քան թե, թեպետ և այլն:
Օրինակ` Տղան հեռացավ, որովհետև ուշանում էր։
Օրինակ` Նա մտածում էր, որ ամեն ինչ կբացատրի։
Ձայնարկություններ
Այն բառերը, որոնք արտահայտում են խոսողի զգացական վերաբերմունքը կամ արտահայտում են կոչ, նմանաձայնություն, կոչվում են ձայնարկություններ:
Ձայնարկություններ են հետևյալ բառերը՝ վա՜յ, օ՜ֆ, հե՜յ, խը՜շշ ա՜խ, պա՜հ, ջա՜ն, վա՜խ, ո՜ւխ, է՜յ, էհե՛յ, տո՛, ջո՜ւ-ջո՜ւ, փի՜շտ, խը՜շշ, բը՜զզ, ծի՜վ-ծի՜վ, ճը՜ռռ և այլն։
Ձայնարկությունները նախադասության մյուս բառերից սովորաբար անջատվում են ստորակետով, և նրանց վրա դրվում է բացականչական նշան կամ շեշտ։
Առաջադրանքներ
1.Ուշադրությո´ւն դարձրու ընդգծված բառակապակցություններին և փորձի՛ր պարզել, թե ո´ր բառակապակցությունների մեջ մտնող բառերն են համադաս (համազոր) անդամներ, և որո՛նք լրացում-լրացյալ (բառերից յուրաքանչյուրն ի՞նչ հարցի է պատասխանում):
Համադաս (համազոր) անդամներ՝
Ո՞վ, ինչ՞— համադաս
Ո՞ր մեկը— համադաս
Ո՞ր տեղերը— համադաս
Ինչպիսի՞ գետերը— համադաս
Լրացում-լրացյալ հարաբերություններ՝
Ո՞րի համար անվնաս չէ— լրացում-լրացյալ
Ո՞րտեղ սրսկումը— լրացում-լրացյալ
Ի՞նչով լցվում են— լրացում-լրացյալ
Ցանքերի համար բոլորովին էլ անվնաս չէ գետաձիերի ընտանիքի զբոսանքը: Մեծհոտերով պահվող այծերն ու ոչխարները շատ արագ կարող են մերկացնել հողը: Կղզու նահանգապետը պիտի ընտրեր կա´մ ծառերը, կա´մ այծերը: Շատ երկրներում այգիների սրսկումը նապաստակների վերացման պատճառ դարձավ: Այգիները, պարտեզները, վարելահողերը և մարգագետիններն ավելի ու ավելի հաճախ են լցվում քիմիական նյութերով: Դրանով ուզում էին ոչնչացնել մոլախոտերը:
Վարար և արագահոս գետերը քանդում են բուսականությունից զրկված և թուլացած ափերը:
2.Փորձի՛ր բացատրել Ա և Բ խմբերի բառակապակցությունների տարբերությունը (հարցերի միջոցով պարզի՛ր նրանց մեջ մտնող բառերի հարաբերությունը):
Ա. Ծառերն ու ծաղիկները: Ծովերն ու օվկիանոսները: Ոչ թե հավ, այլ մուկ: Ո՛չ մարդ, ո՛չ կենդանի: Թե՛ տուն, թե՛ փողոց:
Ծառերն ու ծաղիկները, Ծովերն ու օվկիանոսները, Ո՛չ մարդ, ո՛չ կենդանի:
Բ- Թռչունների ձվեր: Պատահաբար տեսնել: Անտառում գցել: Քիմիական գործարան: Մարդկանց երկիր: Գարնանն աճել: Ակտիվորեն մասնակցել:
Թռչունների ձվեր (ո՞ւմ ձվերը— լրացում), Պատահաբար տեսնել (ինչպե՞ս տեսնել— լրացում), Գարնանն աճել (երբ՞ աճել— լրացում)
3.Տրված բառակապակցությունները երկու խմբի բաժանի’ր ըստ նրանց մեջ մտնող բառերի հարաբերության և անվանի´ր խմբերից յուրաքանչյուրը:
Ձկներ և խեցգետիններԹե՛ ծովում, թե՛ ցամաքումԽոհեր և զգացմունքներ:
Հացահատիկ ցանել: Ուրիշ երկրներ: Ձկներ և խեցգետիններ: Բացասական հետևանքներ: Թե՛ծովում, թե՛ ցամաքում: Խոհեր և զգացմունքներ: Զգացմունքներով ապրել:
Հացահատիկ ցանել (Ի՞նչ ցանել— լրացում), Ուրիշ երկրներ (Ինչպիսի՞ երկրներ— լրացում), Բացասական հետևանքներ (Ինչպիսի՞ հետևանքներ— լրացում), Զգացմունքներով ապրել (Ի՞նչով ապրել— լրացում):
4.Հարցական դերանունները փոխարինի՛ր տրված նախադասություններով:
Բազմախոստում է կենդանիների աշխարհը, ո՞ր : Օձերի որոշ տեսակներ, ո՞ր դեպքում, ջերմության հազարերորդական աստիճանի փոփոխությանն արձագանքում են: Չղջիկն այնքան նուրբ լսողություն ունի, որքա՞ն : Արու թիթեռնիկն իր «անտենայով» իմանում է էգի տեղը նույնիսկ այն դեպքում, ո՞ր դեպքում: Ե՞րբ, հնարավոր կլինի արտասովոր զգայուն ռադիոաստղադիտակներ ստեղծել: Իսկ դա հնարավորություն կտա լսելու ազդանշաններ, ինչպիսի՞: Դրանից գիտնականները սովորելու շատ բան ունեն: Անգամ շատ հեռու են լինում քամու կամ կրակի գոտուց: Իր ծղրտոցից երկու հազար անգամ ավելի բարձր աղմուկի մեջ էլ մոծակի բզզոցը լսում է: Նա հինգ կիլոմետր հեռու է լինում: Գիտնականները թիթեռնիկի «անտենայի» ու չղջիկի լսողական ապարատի աշխատանքի սկզբունքը հասկանան: Դրանց աղբյուրը ինչ-որ տեղ տիեզերքում է:
Բազմախոստում է կենդանիների աշխարհը, որն ընդգրկում է անհամար տեսակներ:Օձերի որոշ տեսակներ որոշակի պայմաններում ջերմության հազարերորդական աստիճանի փոփոխությանն արձագանքում են:Չղջիկն այնքան նուրբ լսողություն ունի, որ կարող է որսալ նույնիսկ ամենաթույլ ձայները:Արու թիթեռնիկն իր «անտենայով» իմանում է էգի տեղը նույնիսկ այն դեպքում, երբ էգը շատ հեռու է գտնվում:Երբ գիտնականներն առաջընթաց գրանցեն տեխնոլոգիաներում, հնարավոր կլինի արտասովոր զգայուն ռադիոաստղադիտակներ ստեղծել:Իսկ դա հնարավորություն կտա լսելու ազդանշաններ, որոնք գալիս են խոր տիեզերքից:Դրանից գիտնականները սովորելու շատ բան ունեն, քանի որ այդ ազդանշանները կարող են նոր տեղեկություններ հաղորդել տիեզերքի մասին:Անգամ երբ դրանք շատ հեռու են լինում քամու կամ կրակի գոտուց, կենդանիները զգում են վտանգը:Իր ծղրտոցից երկու հազար անգամ ավելի բարձր աղմուկի մեջ էլ մոծակի բզզոցը լսում է, քանի որ նրա լսողությունը չափազանց զգայուն է:Նա հինգ կիլոմետր հեռու է լինում, բայց միևնույն է՝ զգում է թրթռումները:Գիտնականները թիթեռնիկի «անտենայի» ու չղջիկի լսողական ապարատի աշխատանքի սկզբունքը կհասկանան, երբ ավելի խորը ուսումնասիրեն դրանց կառուցվածքը:Դրանց աղբյուրը տիեզերքի անհայտ խորություններում է գտնվում:
5.Հարցական դերանունները փոխարինի՛ր տրված նախադասություններով:
Մոտավորապես վաթսունհինգ միլիոն տարի առաջ մեր մոլորակի կենդանիները զանգվածաբար ոչնչացել են, ի՞նչ պատճառով: Գիտնականների մի խումբ կարծիք է հայտնել, ինչպիսի՞: Ուղղակի աղետից հետո փոշու այնքան հոծ շերտ է պատել Երկիրը, ինչքա՞ն : Դրանից և՛ջերմությունն է զգալիորեն նվազել, և´ խավար է եղել, ինչքա՞ն: Այդ ժամանակաշրջանի շատ կենդանիներ, ո՞ր, չեն կարողացել հարմարվել պայմաններին և ոչնչացել են:
Մոտավորապես վաթսունհինգ միլիոն տարի առաջ մեր մոլորակի կենդանիները զանգվածաբար ոչնչացել են, բնապահպանական գլոբալ փոփոխությունների հետևանքով:Գիտնականների մի խումբ կարծիք է հայտնել, որ այդ աղետը Երկրի վրա տեղի ունեցած հսկայական երկնաքարի անկման արդյունք էր:Ուղղակի աղետից հետո փոշու այնքան հոծ շերտ է պատել Երկիրը, որ արևի լույսը երկար ժամանակ չէր կարողանում թափանցել:Դրանից և՛ ջերմությունն է զգալիորեն նվազել, և՛ խավար է եղել, բավական երկար ժամանակ՝ խաթարելով բնական միջավայրը:Այդ ժամանակաշրջանի շատ կենդանիներ, որոնք չէին կարողանում հարմարվել կտրուկ փոփոխված պայմաններին, չեն կարողացել գոյատևել և ոչնչացել են:
6.Հարցական դերանունները փոխարինի՛ր տրված նախադասություններով:
Մոտավորապես վաթսունհինգ միլիոն տարի առաջ մեր մոլորակի կենդանիները զանգվածաբար ոչնչացել են, ի՞նչ պատճառով: Գիտնականների մի խումբ կարծիք է հայտնել, ինչպիսի՞: Ուղղակի աղետից հետո փոշու այնքան հոծ շերտ է պատել Երկիրը, ինչքա՞ն : Դրանից և՛ջերմությունն է զգալիորեն նվազել, և´ խավար է եղել, ինչքա՞ն: Այդ ժամանակաշրջանի շատ կենդանիներ, ո՞ր, չեն կարողացել հարմարվել պայմաններին և ոչնչացել են:
Մոտավորապես վաթսունհինգ միլիոն տարի առաջ մեր մոլորակի կենդանիները զանգվածաբար ոչնչացել են հզոր բնական աղետի հետևանքով:Գիտնականների մի խումբ կարծիք է հայտնել, թե դա տեղի է ունեցել մեծ երկնաքարի բախման կամ հրաբուխների ակտիվության պատճառով:Ուղղակի աղետից հետո փոշու այնքան հոծ շերտ է պատել Երկիրը, որ այն երկար ժամանակ խանգարել է արևի լույսի անցմանը:Դրանից և՛ ջերմությունն է զգալիորեն նվազել, և՛ խավար է եղել, ինչի հետևանքով խաթարվել է կենդանական ու բուսական աշխարհը:Այդ ժամանակաշրջանի շատ կենդանիներ, որոնք չէին կարողանում հարմարվել կտրուկ փոփոխված պայմաններին, չեն կարողացել գոյատևել և ոչնչացել են:
7.Կետերը փոխարինի՛ր նախադասություններով և փորձի՛ր պարզել` դրանք նախորդ նախադասության միտքը լրացնո՞ւմ են, թե՞ համադաս են նրան:
Ոչ մի հնար չօգնեց, և բժիշկները ստիպված էին նոր մեթոդներ փորձարկել:
Լուրը շատ անսպասելի էր, բայց բոլորը դրան արագ հարմարվեցին և շարունակեցին իրենց գործերը:
Ինչո՞ւ պտտվող հոլը չի ընկնում, թեև նրա վրա ազդում է ծանրության ուժը:
Թափ առնելով` ճոճանակն սկսեց շրջաններ գծել, իսկ նրա շարժման հետագիծը կախված էր ուժի ազդեցությունից:
Աշխարհում ամեն ինչ շարժվում է, կամ տեսանելի, կամ անտեսանելի ձևով: