
Արտաշես 1-ը ծնվել է Ք.ա. 230թ. տոհմիկ ազնվական Զարեհի ընտանիքում։ Ըստ հայոց ավանդապատման, մ.թ.ա. 220 թվականին Երվանդ 4 արքան բռնագրավել էր հայոց գահը իր օրինական ժառանգներից, այդ թվում ՝ Արտաշեսից, Երվանդը սպանել էր բոլոր թագաժառանքներին ու միայն մանկահասակ Արտաշեսին էր հաջողվել ողջ մնալ։ Տարիներ անց Արտաշեսը ոչ միայն վրեժխնդիր է լինում Երվանդից՝ սպանելով նրան ճակատամարտի ընթացքում, այլև վերանվաճում է իր երկիրը։ Մ.թ.ա. 200 թվականին Սելևկյան կայսրությունը նվաճում է Հայաստանը, գահընկեց անում և սպանում Երվանդին: Այդ տարիներին Արտաշեսը ծառայում էր սելևկյան բանակում որպես զորավար։ Ք.ա. 190 թվականին Մագնեսիայի ճակատամարտում հռոմեական բանակը ծնկի է իջեցնում Սելևկյաններին: Պատմությունների վերոնշյալ ընթացքը պարարտ հող է դառնում Արտաշեսի համար՝ իր երկրի շահերն առաջ տանելու գործում։ Անտիոքոս 3 Մեծը Հայաստանի կառավարիչ է նշանակում հենց Արտաշեսին։ Ք.ա. 189թ. անկախ էին հռչակվել Մեծ Հայքը, Փոքր Հայքը, Ծոփքը և ավելի ուշ Կոմմագենեն։ Արտաշեսը Հին աշխարհի ականավոր ռազմական ու քաղաքական գործիչներից է։ Նա ունեցել է միջազգային մեծ ճանաչում և հեղինակություն։ Արտաշեսը իր առջև խնդիր է դնում վերամիավորելու հայրենիքը։ Հատկանշական է, որ Արտաշեսը՝ բոլոր հնարավորություններն ունենալով, իր պետությանը չմիացրեց Ծոփքը, Փոքր Հայքը և Կոմմագենեն, քանի որ այդտեղ գահակալում էին նրան դաշնակից և արյունակից հայ գահակալները։ Արտաշեսը արշավում է դեպի հյուսիս, որտեղ հարևան Վիրքը զավթել էր հայկական Գուգարք նահանգը։ Արտաշես 1-ի հանձնարարությամբ Սմբատ Բագրատունի զորավարը ջախջախելով վրացական բանակը, վերադարձնում է զավթած տարածքները։ Արևմուտքում Արտաշեսը Մեծ Հայքին է վերադարձրել Կարնո երկիրը, Եղեկիք ու Դերջան գավառները, իսկ հարավում Սելևկյանների դեմ մղված երկարատև կռիվներից հետո ՝ Տմորիք երկրամասը։ Ծոփքի և Կոմմագեննեի հայկական թագավորությունը Մեծ Հայքին միավորելու Արտաշեսի ջանքերը այդ ժամանակ հաջողություն չունեցան։ Այսպիսով ՝ Արտաշեսը հայկական տարածքների մեծ մասը վերամիավորվեց մեկ ընդհանուր պետության մեջ։ Հույն պատմագիր Պոլիբիոսը Արտաշեսին անվանել է «Արմենիայի մեծագույն մասի տիրակալ», իսկ Ստրաբոնը հավաստում է, թե «Հայաստանը … աճել է Արտաշեսի ջանքերով…, և ուստի այստեղ բոլորը միալեզու են», այսինքն ՝ հայալեզու։ Պատմահայր Խորենացին գրում է՝
«Արտաշեսի ժամանակ մեր հայոց աշխարհում անմշակ հող չէր մնացել` ո՛չ լեռնային և ո՛չ դաշտային, այնքան էր շենացել երկրիը»:
Բացի այդ, Արտաշեսը բարելավել է երկրի կառավարման մոդելն ու բանակի ստրատեգիկ գոծունեությունը. նա երկիրը վարչականորեն բաժանել է 120 ստրատեգիաների, որոնք կառավարել են ստրատեգոսները։ Արտաշես Ա մեծացրել և կանոնավորել է բանակը, այն բաժանել չորս կողմնապահ զորավարությունների, կազմավորել արքունի գործակալությունները։ Խրախուսել է քաղաքաշինությունը, գիտության և արվեստի զարգացումը։ Այրարատյան դաշտում, Երասխ և Մեծամոր գետերի ջրկիցում Արտաշես Առաջինը հիմնադրեց հայոց Արտաշատ մայրաքաղաքը մոտ Ք.ա. 185թ.: Մոտ մ. թ. ա. 180 թվականին Արտաշեսը հրապարակում է հրամանագիր հողային բարեփոխման վերաբերյալ, որի համաձայն` մասնավոր հողային տնտեսությունների՝ ագարակներ սահմանները հստակորեն սահմանազատվում են համայնքին պատկանող հողերից: Այս հրամանագիրը մի կողմից օրինականացնում էր ագարակատերերի մինչ այդ կատարած զավթումները, իսկ մյուս կողմից պահպանում էր համայնքային սեփականությունը: Դրա համաձայն ՝ մասնավոր հողային տնտեսությունների սահմանները հստակորեն սահմանազատվում են համայնքին պատկանող հողերից։ Արտաշեսի կարևոր բարեփոխումներից է ռազմականը։ Ստեղծվեց հայկական կանոնավոր ու լավ զինված բանակ։ Ստեղծվեց հայկական կանոնավոր ու լավ զինված բանակ։ Արտաշեսը երկիրը բաժանեց 120 գավառների, որի հունահռոմեական հեղինակները անվանում են ստրատեգիաներ, իսկ դրանց կառավարիչներին՝ ստրատեգոսներ։ Կարգավորվել են նաև արքունի գործակալությունները, որոնցից կարևորագույնները ՝ սպարապետությունը և հազարապետությունը հանձնվել են արքայի օգնականներին։ Արտաշատում կառուցվեց Հայոց աշխարհի հովանավոր Անահիտ աստվածուհու տաճարը, որտեղ կանգնեցվել են թագավորի նախնինների արձանները։ Արտաշեսը կարգադրեց ճշգրտել հայկական օրացույցը, հստակեցնել տոմարը, կազմակերպել նավագնացություն լճերի և գետերի վրա։ Արտաշեսը մահացել է Ք.ա. 160թ. ՝ 70 տարեկան հասակում։



